* صدای انسان :

      اهمیت قابل توجه شعر وموسیقی ایرانی باعث شده است که آواز دراین موسیقی جایگاهی رفیع داشته باشد.

اما در موسیقی ایرانی در مقابل تقسیم بندی آواز در غرب این صداها به دو گروهعمده که در اصطلاح آن ها را "راست کوک" و " چپ کوک " می گویند تقسیم می شود .

*راست کوک : معادل صدای مردان در موسیقی ایرانی را راست کوک می گویند .

*چپ کوک : معادل صدای زنان در موسیقی ایرانی را چپ کوک می گویند  .

* سازها :

1- سازهای زهی زخمه ای : ساز هایی که دارای سیم هستند و به وسیله ی زخمه زدن بر سیم نواخته می شوند . این سازها عبارتند از : تار. سه تار. عود و قانون .

2- سازهای زهی کوبه ای : این دسته سازهایی هستند که سیم آنها توسط  کوبش به ارتعاش در می آید . امروزه تنها ساز این گروه " سنتور " نام دارد .

3- ساز های زهی آرشه ای : این گروه ساز هایی را تشکیل می دهند که حصول صوت در آنها به وسیله ی کشیده شدن آرشه ( کمانه ) بر روی سیم انجام می شود . تنها ساز این گروه " کمانچه " می باشد .

4- سازهای بادی : سازهایی که طریقه ی حصول صوت در آنها توسط دمیدن نفس نوازنده در لوله ی صوتی آن انجام پذیر است و تنها ساز این گروه ساز " نی " می باشد .

5- سازهای کوبه ای :دسته ای از سازها که معمولا پوست دارند و توسط کوبیدن دست یا هر وسیله ی دیگر توسط  نوازنده بر آنها صوت حاصل می شود . تنها ساز مورد استفاده در موسیقی ایرانی از این گروه " تنبک " است که اندازه ی بزرگتر آن که در زور خانه ها استفاده می شود و به نام " تنبک زور خانه " معروف است .

  فرم های موسیقی که در ایران مورد استفاده قرار می گیرند عبارتند از :

* پیش در آمد : قطعه ای است سازی در وزن های ساده ( ولی امروزه در وزن های مختلف ساخته می شود) و نسبتا سنگین که در گوشه های اصلی آواز یا دستگاه  مورد نظر حرکت کرده و چون برای آمادگی شنونده  قبل از گوشه ی درآمد به کار می رود به آن پیش درآمد می گویند .

  نام گذاری این فرم موسیقی را به بیانست مشهور دوره ی قاجار " مشیر همایون شهردار " و ساخت اولین پیش درآمد ها را به نوازنده ی مشهور تار دوره ی قاجار به نام " درویش خان " نسبت داده اند . البته قابل ذکر است که تا قبل از درویش خان نیزپیش درآمد هایی توسط  آقا حسین قلی  و  میرزا عبدالله  ساخته شده ولی درویش خان به وسعت وجزئیات این فرم اضافه و آن را کامل کرده است .

* مقدمه : یک قطعه ی ضربی و صرفا سازی در موسیقی عهد قاجاریه به بعد بوده که نوازنده ی تکنواز  قبل از شروع به نواختن گوشه ها باساز اجرا می کرده است و معمولا ریتمی تند و چابک داشته است . ولی امروزه به ندرت آن را می نوازند و می توان گفت که پیش درآمد جای آن را گرفته است .

* چهار مضراب : قطعه ای صرفا سازی با ریتمی  تند و اصولا شش هشتم ( ولی امروزه درریتمهای مختلف نیز ساخته می شود ) که در فرم سنتی و تثبیت شده بعد از پیش درآمد چندین گوشه توسط خواننده خوانده می شود و نوازنده  آنها را جواب میدهد و بعد از آن چهار مضراب به صورت گروه نوازی یا تک نوازی اجرا می شود . در چهار مضراب اصولا نت  پایه ی آواز یا گوشه  مرتب  شنیده  می شود که ممکن است نت شاهد یا نت ایست آن گوشه باشد و مانند پیش درآمد در گوشه های مختلف گردش می کند . البته برخی از چهار مضراب ها در گوشه ی خاصی از دستگاه یا آواز نیز ساخته می شوند .

* ضربی : فرمی است در موسیقی ایرانی که بر روی وزن شعر به طور بدیهه خوانده می شود و به گوشه های مختلف می رود و معمولا در وزن شش هشتم سنگین است . این فرم بیشتر در موسیقی قدیم ایران (قاجار) معمول بوده است . ضربی نوازی یا ضربی خوانی بیشتر هنر بداهه پردازی است و قطعا پیش ساخته محسوب نمی شود و همان گونه که از نامش پیداست باید بر پایه ی ریتمیک باشد و به دلیل بداهه بودن اش تسلط  بسیار زیادی میخواهد . ضربی خوانی  در قدیم بیشتر هنر تنبک نوازان بوده است که بر ضرب مسلط بودند و با صدای دو دانگ به این کار مبادرت می ورزیدند . مانند : حاجی خان ضرب گیر. عبدالله دوامی  و  حسین تهرانی . این فرم بین دستگاه یا آواز اجرا می شود و در ابتدای آواز معمول نبوده است .

*کار و عمل : تصنیف هایی که در قدیم ساخته می شده و در تمام  یا  اکثر گوشه های آواز یا دستگاه حرکت می کرده است .

*تصنیف : معمول ترین و رایج ترین فرم موسیقی ایرانی تصنیف است و برخی سابقه ی  تصنیف  را  تا دوره ی ساسانی رسانیده اند . تصنیف عبارت است از قطعه ای ریتمیک همراه با آواز ( خواننده ) که در ریتم های مختلف ساخته می شود و در گوشه های مهم دستگاه گردش می کند . البته بعضی از تصانیف در برخی از گوشه های دستگاه یا آواز نیز ساخته می شوند .

* رنگ : قطعه ای مخصوص رقص است که انتهای اجرای دستگاه در موسیقی سنتی در قدیم می آمده است و امروز نیز همچنان نواخته می شود . وزن آن بیشتر شش هشتم می باشد و مانند فرم های دیگر احتمال گردش در گوشه های اصلی را دارد و یا بر اساس ملودی برخی از آهنگ هتی محلی ساخته می شود .

* سرود : از دوره ی مشروطیت نوعی موسیقی با شعر به نام "سرود" ساخته شد که اغلب به وزن های مارش بوده است و اشعار وطنی یا اخلاقی برای آن سروده اند . در چند سال اخیر سرود هایی ساخته شده است که برخی با گروه  کر ( آواز جمعی ) و ارکستر سنتی یا ارکستر سنفونیک اجرا شده است .

     در پایان باید اشاره کرد که در یک اجرای موسیقی سنتی ترتیب زیر رعایت می شود :

 1 -  پیش درآمد

2 -  آواز و شروع با گوشه ی  که  اولین گوشه ای است که خواننده می خواند و ساز تمام گوشه ها را به ترتیب با آواز همراهی میکند .

 3-  چهار مضراب

4 -  ادامه ی آواز به همراهی ساز ( باقی مانده ی گوشه هایی که مانده تا در نهایت گوشه ی اوج و سپس  گوشه ی فرود خوانده می شود )

5 –  تصنیف

6 - رنگ

 روح معنویت در کالبد موسیقی ایرانی (2)

   ... عرفان به  معنی راه و روشی  که شناخت خدا و انس با او را بهتر از هر راه دیگر توصیف می کند همیشه مورد توجه ایرانیان بوده است . در حدیث آمده است : " هر که خود را شناخت خدا را شناخته است " . به بیانی دیگر شناخت خداوند و حس کردن حضور او در قلب خود نیازمند تلاش خداوند و کوشش برای شناخت خود و درون خود است و باید گفت در این میان موسیقی حقیقی و اصیل وسیله ای مطمئن برای فراهم کردن شرایط این شناخت درونی است .

     امروزه در ایران موسیقی موسیقی مذهبی در شکلهای جدیدی که متناسب با نیاز های زمانه به خود گرفته ادامه ی حیات میدهد و فرقه های درویشی و صوفیگری نیز برای مراسمشان موسیقی خاص خود را دارند. ولی موسیقی اصیل و حقیقی ایرانی که راهنمای هر ایرانی و حتی غیر ایرانی به سوی افقهای معنوی است به تنهایی و بدون وابستگی به هیچ گروه و فرقه ی خاصی حیات دارد و اگر درست و هنر مندانه آموزش داده شود کیفیتهای معنوی و روحانی را در دل بی آلایش هنرجوی جوان آن میتواند روشن کند .

     اجرای صحیح گوشه ها و مقام های موسیقی و تمرین و تکرار مداوم  باعث بروز تمرکز روحی و ذهنی فراوانی در شاگرد وهنر جو می شود و این تمرکز ­­­­­­­­­­­­­– با هدایت استاد و متوجه کردن او به عمل واطاعت از اوامر خداوند و رسول او – راهگشای ذهن او به عوالمی فراتر از عوالم مادی خواهد بود . موسیقی ای که از دست و یا حنجره ی این هنرمند برآید روح شنوندگان را از عالم مادی به عالم معنا و حقیقت خواهد برد و به آنها حالت های روحانی ناب و دلبذیری خواهد بخشید .

      آرامش. دوری از عصبانیت و سستی و تنبلی. حس تعادل و نشاط متعادل. نظم. تنوع و دوری از یکنواختی تمرکز و دوری از تشتت فکری. استفاده ی زیبا از اشعار حکیمانه و عبرت آموز. توجه فراوان به معنای اشعار و حال نغمه ها. موقع شناسی در اجرا. دوری از خود نمایی و هنر فروشی از صفات موسیقیدانی است که درونش با علم و معرفت به احوال معنوی آراسته شده است .

 روح معنویت در کالبد موسیقی ایرانی (1)

         هنر موسیقی در مشرق زمین همیشه ماهیتی آیینی داشته و برای دعا ونیایش و نزدیک شدن به خداوند به کار می رفته است . در ایران زمین . موسیقی حقیقی و حقیقت موسیقی همواره در خدمت دین و مذهب و در حکم وسیله ای برای شناخت خداوند و نزدیک شدن به او بوده است .

         موسیقی ایرانی در نهایت کمال خود به وجهی از عرفان می رسد که جدای از نگرش مدعیان آن است و این کمال طریقی جز شریعت حقه ی محمدی (ص)نیست . در موسیقی مراسم گاتا خانی زردشتیان تا موسیقی مراسم خانقاه و سماع درویشان تا موسیقی تعزیه و لحنهای متنوعی که در اذان و مناجات استفاده می شود  مانند اذان مرحوم " موذن زاده ی اردبیلی " که با لحن و آهنگی خاص در گوشه ی روح الارواح آوازبیات ترک اثری جاودانه در جهان اسلام به یادگار گذاشت و نیز دعا و مناجات استاد "محمد رضا شجریان" در مثنوی افشاری و نیز بخش عظیمی از موسیقی نواحی ایران که همه وهمه مثالهایی برای ارتباط مستقیم روح دینی در موسیقی های اصیل اقوام مختلف ایرانی است .

          از طرف دیگر عامل تعیین کننده ی خط سیر موسیقی در ایران " کلام " است و این کلام  در بهترین شکل خود کلام بزرگان مذهب و معنویت بوده است و موسیقی را با آن اشعار دارای  محتوای زیبا خوانده اند . در رساله های قدیمی موسیقی ایران فصلهایی هست که نویسنده داشتن اخلاق نیک وداشتن باطن عاری از آلودگی را برای نوازنده و خواننده واجب دانسته و هنرمندان را برای رسیدن به این صفات ترغیب و تشویق کرده است . از این گذشته در بسیاری از مناطق ایران موسیقی و ساز هایی را که برای نیایش به کار می روند مقدس میدانند در اکثر نواحی بکر ایران بدون وضو دست به ساز نمی زنند . در تربت جام والده عبدالله سرور احمدی ( نوازنده ی دو تار مقامهای خراسان جنوبی ) حافظ نصف قزآن مجید است . استادان بی نظیری چون "حاج قربان سلیمانی " دوتار نواز خراسان و مرحوم " شاه میرزا مرادی" سرنا نواز لرستانی ( لقب مروارید اقیانوس گرفت ) و "شیر محمد اسبندار" از بلوچستان در جشنواره ی بین المللی آوینیون فرانسه (1370) به عنوان هنر مندان بر جسته ی جهان موسیقی شناخته شدند که نشان از علم و معرفت و بویایی روح هنرهای سنتی ایران دارد . محققین غیر ایرانی که درباره ی موسیقیهای ایران تحقیق کرده اند همگی بر این عقیده اند که بدون اعتقاد به عوامل سازنده ای که روح مذهبی - عرفانی ایرانیان را می سازد اجرای درست موسیقی ایرانی حتی با تسلط وسیع علمی نیز امکان بذیر نیست . بلکه توجه به روح معنوی موسیقی ایران مهم است .

                                                                                ادامه دارد...

     به وجود آمدن هفت دستگاه و به دنبال آن . ردیف ها را می توان یکی از مهمترین رویداد ها در تاریخ موسیقی ایران به شمار آورد . لیکن چگونگی این امر و اینکه از چه تاریخی و به وسیله ی چه کس یا کسانی این امر صورت گرفته است معلوم نیست . ولی تردیدی نیست که این تحول به تدریج تحقق یافته و یکباره یا بی سابقه روی نداده است .

      چنان که قبل از این دوره زیر ساز نظام علمی قدیم موسیقی دوران اسلامی ایران را ادوار(دوره ها) تشکیل میداده وآن به قراری که کتاب " الادوار " صفی الدین ارموی نشان میدهد مبتنی بر این اصل بود که دور از ترکیب چهارگان و بنجگان تشکیل می یابد و چون " صفی الدین ارموی " موفق به شناخت هفت نوع چهارگان و سیزده نوع بنجگان شده بود . در نتیجه ادوار بالغ بر 91 می شده که بعد ها افزایش یافت و به 133 رسید .

      کتابی دیگر به نام " تاریخ سبحان قلی خان" که " تاریخ ترکستان " یا " محیط التواریخ " نیز نامیده شده است وجود دارد که بخشی از آن به موسیقی اختصاص دارد که در این کتاب با ذکر وقایع سال 1109 ه .ق تمام میشود و در آن هیچ گونه اشاره ای به نظام دستگاهی دیده نمیشود و بنابر این می توان نتیجه گرفت که در تاریخ تالیف این کتاب وحتی تحریر نسخه هایی از آن هنوز نظام ادواری کارایی داشته و نظام دستگاهی رواج نیافته بود . بنابر این تاریخ تغییر نظام موسیقی ایرانی را باید بین این دو تاریخ یعنی تاریخ تالیف و تحریر " تاریخ سبحان قلی خان " و تاریخ تالیف یا چاب " بحور الالحان " محدود کرد . به طور کلی ذر فاصله ی سده ی دوازدهم تا چهاردهم ه.ق.  (قرن هفدهم تا نوزدهم میلادی ) این تغییر نظام از ادواری به دستگاهی انجام شده است .

      بدین ترتیب نظام ادواری مدت ها باقی ماند و حتی در بعضی از کشورهای اسلامی نیز رواج یافت . ولی به عللی نه چندان معلوم جای خود را به  نظام دستگاهی  داد . در نظام دستگاهی که هنوز به قوت خود باقی است کلیه ی آهنگهای زیبای ایرانی در هفت مجموعه که دستگاه نامیده می شود گرد آوری شده است . که هر دستگاه تقسیمات فرعی یا ضمایمی به نام آواز وگوشه دارد . احتمال دارد دشواری آموزش و تحلیل ادوار یا کمبود و دیریابی نسخه های خطی کتاب های مفسر نظام ادواری و از همه بالاتر به عربی بودن بسیاری از آنها از عوامل تاثیر گذار در تغییرنظام  ادواری به دستگاهی بوده است . به ظاهر نخستین منبعی که در آن به هفت دستگاه اشاره شده و در آن ذکری از ادوار به میان نیامده  کتاب " بحور الالحان " نوشته ی " فرصت الدوله شیرازی " است     ( متوفی 1339 ه . ق – 1299 شمسی ) ولی متاسفانه توضیح بر دلایل آن نداده است .

                                       منتظر مطالب بعدی باشید .  ...

   زمان شروع موسیقی در تاریخ تاریک است . اما برخی صاحبنظران بر این عقیده اند که موسیقی با پیدایش انسان آغاز شده و همواره در ادوار مختلف با وی بوده است . دلیل عمده ای که براین عقیده تکیه میکنند واکنش هایی است که کودک در بدو تولد نسبت به موسیقی دارد . شاید اینکه روایت است مادر به هنگام خوبانیدن کودک او را طرف چپ بدن خود قرار میدهد شاهدی بر این نظریه باشد . چون کودک از شنیدن صدای ریتم قلب مادر احساس آرامس کرده به آسئدگی به خواب می رود .

   آنچه مسلم است اینکه انسان از زمانی که پا به عرصه وجود گذاشت ودر آغوش طبیعت بون قید و بند و به طور آزاد مانند حیوانات در ظلمت و جهل و نادانی زندگی می کرد دارای احساسات و عواطف و حالت های نفسانی بوده است و در دوران زندگانی نیز پیوسته محکوم عواطف و احساسات خود بوده است . عاطفه واحساس . ادراک و دگرگونی های درونی ناشی از این عوامل که پیوسته با بشر همراه بوده میبایست به صورتی جلوه گر شود . و آن صورت جز کردار وگفتار نمیتوانست باشد . بنابر این دگرگونی های ذرونی . عواطف احساسات خود را به وسیله ی صدا . حرکت ها و کلمه ها که مناسب ترین وسیله برای بیان احساسات و هیجانات است آشکار ساخت . که نمودار آن آواز . رقص و شعر بوده است . از زمانی که بشر توانست حالت های درونی خود را به وسیله ی صدا نمایش دهد و وزن را از صداهای منظم و مختلف طبیعت به دست آورد موسیقی را به وجود آورد . زیرا جهان پر از صداست و عالم خلقت بر هماهنگی و نظم استوار است .

   بسیاری از مظاهر طبیعت نوای موسیقی را ایجاد میکنند . صدای آبشار . ریزش باران بر روی آب ها . وزش باد از میان برگهای درختان . چهچه ی بلبل و چهار نعل اسب  هر یک از نواهای طبیعت است . انسان در میان آن صداها به دنیا آمد ومبانی موسیقی را از طبیعت آموخت .

به نظر شما بهترین " نوازنده " تو  قرن  اخیر  کیه ؟

... نظر یادتون نره .

  به نظر شما بهترین  " خواننده "  تو  قرن  اخیر  کیه ؟

  لطفا نظر بدین ...