بداهه نوازی و بداهه خوانی ( بداهه سرایی )

        اجرای آزاد  نغمه های موسیقی بدون رعایت مو به موی الگوی درسی آن ( ردیف ) را بداهه سرایی میگویند . این کار مخصوص نوازندگان وخواندگانی است که دوره های ابتدایی ، متوسطه و عالی را در موسیقی طی کرده ، دارای معلومات کافی  و اندوخته ی ذهنی و استعداد برای ترکیب نغمه ها باشند . این اجرای آزاد به شکل خلّاقانه با حفظ چهار چوب های اصلی ِ روش اجرای اصیل نغمه ها صورت می گیرد  و  عالی ترین سطح اجرای موسیقی ایرانی ( و تمام موسیقی های شرقی در شکل ویژه ی خود ) است .

        از  بداهه نوازان  و  بداهه خوانان بزرگ گذشته و حال میتوان از  میرزا عبدالله سُماع حضور  و  پسرش   حبیب سماعی  ،  درویش خان  ،  سید حسین طاهرزاده  ،  تاج اصفهانی  ،  رضا محجوبی  ،  مرتضی محجوبی  ،  سعید هرمزی  ،  ادیب خوانساری  ،  رضا ورزنده  ،  حسن کسایی  ،  محمد رضا لطفی  ،  محمد رضا شجریان  و ... را نام برد .

مرکب خوانی و مرکب نوازی

         فنی از فنون اجرای موسیقی است که در آن  ،  با استفاده از مایه های مشترک  بین  دو یا  چند دستگاه یا آواز و گوشه های متجانس با یکدیگر ، از دستگاهی به دستگاه دیگر و بر عکس ، رفت وآمد کنند . اجرای مرکب در ساز یا آواز شرایط دارد که  در هنر اجرای موسیقی ردیف  رعایت می شود .

         استادان گذشته  برای  نشان  دادن  نقطه ی  اوج  مرکب خوانی  نمونه هایی مثل دو بیت زیر را می ساختند که  مثلاً  با یک  بیت  به  تمام  دستگاه ها  گریز می زدند که این کار احتیاج  به مهارت و ممارست کافی دارد :

 راست گویان حجازی  به  نوا  می گفتند        ***       که حسین کشته شد از جور مخالف به عراق

ز راه راست  اگر  بگذری  به  سوی حجاز     ***       در  آن   مقام    نظر  به   ره   عراق    انداز

        1 – در آمد : در موسیقی ایران ، درآمد به معنای شروع ، ظاهر شدن و ورود است . نوازنده یا خواننده ، با اجرای درآمد ، نوع دستگاه یا آواز مربوط  را اعلام میکند و در آن داخل می شود . مثلا ً میگویند : سه گاه را درآمد کرد ، یا درآمد سه گاه را نواخت . مفهوم درآمد می تواند در قسمتهای دیگر هم باشد . مثلا ً می توان گفت که گوشه ی  « بسته نگار » را درآمد کن یا ... .

      به  ادامه ی مطلب مراجعه فرمایید .

  منبع اصلی موسیقی ایران تعداد زیادی نغمه های معین و ثابت است که در نظام مقامی قدیم مقامها را تشکیل میدادند و در نظام دستگاهی امروز با تغییراتی عنوان گوشه را به خود گرفته اند . این نغمه ها دارای قدمت تاریخی فوق العاده ای هستند و سازنده ی مشخصی ندارند . برآیند تحقیقات معاصر نشان میدهد که این نغمه ها محصول تلاش وتفکر و احساس یک قوم یا جامعه اند نه یک فرد خاص . آنها به اصطلاح متعلق به " خاطره ی قومی " هستند  نه خلاقیت فردی . از این رو هر یک از این نغمه ها گذشته از زیبایی و لطافتی که دارند درونمایه ی غنی وسرشاری را برای خلق نغمات دیگر در خود نهفته دارند و هر کدام در حکم الگویی برای ساختن نغمه های دیگر به کار می روند . ردیف موسیقی ایران  مجموعه ی پر باری از این نغمه های الگویی    است و از حیث غنا و سرشاری در موسیقیهای مشرق زمین ( که موسیقیهای آنها مقامی است ) کم نظیر است . بسیاری از محققان. موسیقی ایران را مادر موسیقیهای مشرق زمین و بلکه موسیقی جهانی دانسته و از تاثیرپذیری فرهنگهای شرق از موسیقی ایران سخن گفته اند .

       ردیف موسیقی ایران در روایت های مختلفش مجموعه ای از نغمه هایی است که هر کدام برآمده از اقلیم یا منطقه ی خاصی از ایران است . از نام بسیاری از گوشه ها ونیز حالت وخصوصیت نغمه ای آنها میتوان به این موضوع پی برد . گیلکی. دشتستانی. بختیاری. آذربایجانی و غیره .نسبت موسیقی های مقامی و منطقه ای ایران به موسیقی ردیف دستگاهی. مثل نسبتی است که زبان ها و لهجه های قومی مناطق ایران با زبان فارسی رسمی دارد . در موسیقی ردیف تقریبا از موسیقی تمتم مناطق ایران نشانی هست و ردیف دستگاهها. مرکزی برای برگزیده ترین نغمه های هر کدام از این فرهنگهای بومی است . تاریخ آخرین تدوینهای ردیفی موسیقی ایرانی. مربوط به اواخر دوره ی قاجار است .

                                                         منبع : کتاب " آشنایی با موسیقی "

  موسیقی قدیم ایران در زمان ساسانیان بر اساس لحن هایی که باربد ساخته استوار بوده است و بعد از اسلام بر اساس ادواری ( گامهایی ) که " صفی الدین ارموی " و " عبدالقادر مراغه ای " به ذکر آنها پرداخته اند همچنان خود نمایی کرده است و در بین قرون دوازده تا چهارده هجری ( هفدهم تا نوزدهم میلادی ) از نظام ادواری به دستگاهی تغییر یافته  و تا امروز نیز همچنان نظام دستگاهی به قوت خود باقی است .

  * ردیف : به مجموع دستگاهها. آواز ها و گوشه های دستگاهه و آوازها  که طبق نظم خاصی در یک مجموعه گرد آمده اند " ردیف " می گویند . همچنین ترتیب قرار دادن از نظر درجه بندی گوشه های یک دستگاه را نیز " ردیف " می گویند . ردیف موسیقی ایرانی شامل هفت دستگاه و پنج آواز است .

   هفت دستگاه عبارتند از : " ماهور " . " شور " . " همایون " . " چهار گاه " . " سه گاه " . " نوا " و  " راست پنجگاه "  و پنج آواز عبارتند از : " دشتی " . " ابوعطا " . " بیات ترک " (بیات زند) و" افشاری" که از متعلقات دستگاه شور به حساب می آیند و " بیات اصفهان " که از متعلقات دستگاه همایون است .

  * دستگاه : عبارتست از یک مقام کامل موسیقی شامل گوشه های خاص همان دستگاه و یا آوازهای متعلق به آن دستگاه که درجات فواصل هر دستگاه خاص خود همان دستگاه می باشد .

       * آواز : مانند دستگاه است ولی تعداد گوشه های آواز کمتر از گوشه های یک دستگاه است و فواصل بین درجات یک آواز به طور حتم متعلق به یک دستگاه است و تقریبا می توان گفت که نمی تواند مستقل باشد  بلکه زیر مجموعه ی دستگاه است .

  * راویان ردیف : به کسی گفته می شود که صاحب یک ردیف خاص باشد یا در حقیقت روایت کننده ی آن ردیف باشد .

  * ردیف دان : به کسی گفته می شود که حافظ یا حفظ کننده ی ردیف یا ردیف های مختلف باشد . ردیف هایی که به روایت های مختلف امروز در دسترس است بر دو گونه ی ردیف سازی و ردیف آوازی می باشند  که عبارتند از :

           بر روی ادامه ی مطلب کلیک کنید.